CEVİZ YETİŞTİRİCİLİĞİ

 

 

El değmeden paketlenmiş gıda maddesi olarak bilinen cevizin en önemli türü Anadolu da yetişmektedir. Dünyada birçok isimle anılan bu türün diğer ismi Anadolu cevizidir. Halk arasında Koz, Yoz, Covuz, da denilmektedir. Dilimize Arapçadan CEVZ den geçmiştir.

 

 

Cevizde Bazı özelliklerin Genetik Yapıdan Etkilenmedeki Ağırlıkları

 

KARAKTER	KALITSAL FAKTÖRLERİN ETKİSİ
Yapraklanma Tarihi	0.96
Lateral Dallarda Meyve Oluşturma	0.39
Hasat Tarihi	0.85
Kabuk Kalınlığı	0.91
Meyve Ağırlığı	0.86

Hertability değeri 1'e yaklaştıkça kalıtsal faktörlerin etkisi artar; 1'den uzaklaştıkça kalıtsal faktörlerin etkisi azalır.

Kaynak : Walnut Production Manuel

CEVİZİN BESİN DEĞERİ

100 Gram Ceviz İçinde; 68 Gram Yağ, 14 Gram Protein, 3 Gram Karbonhidrat, 630 Kcal Enerji vardır.

Cevizin içindeki yağ; %88 'i sağlıklı yaşam için gerekli olan doymamış yağ asitlerinden linoleik asit (Omega-3)'dir.

Ceviz Kollestrol içermez. Vücut için gerekli tiamin B6, folik asit, Demir Çinko, Mg, P, K ihtiva eder.

CEVİZİN İNSAN SAĞLIĞINDAKİ ETKİSİ

İçerdiği Omega3 yağ asitleri etkisi ile;

• Koroner kalp hastalığı riskini azaltır.
• Trigliserid ve kolestrol düzeyini düşürür.
• Kanın pıhtılaşmasını önler.
• İltihabı hastalıkların gelişmesini önler.
• İyi bir protein kaynağıdır.

CEVİZİN KULLANIM YERLERİ

Mobilya Sanayinde, Kersetesi kullanılır. Yapraklarından Elde edilen Juglans yağı eczacılıkta (Farmakolojide) kullanılır. Yeşil Kabukları boya sanayinde kullanılır. Meyvesi gıda sanayinde kullanılır.

CEVİZİN BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ

Kök

- Tohumdan yetişen ceviz ağaçları kuvvetli bir kazık kök sistemine sahiptir.
- Tohum çimlenmesinden itibaren oluşan kazık kök etli ve konik bir yapıdadır.
- Kök uzunluğu ilk yıl sürgün uzunluğunun yaklaşık 2-3 katı kadar olabilmektedir.
- Ceviz köklerinin kumlu (hafif yapılı) ve iyi drene olabilen topraklarda 4m derine kadar indiği belirtilmekteyse de genellikle 2 m. derinlikte son bulmaktadır. 
- Çoğunlukla köklerin %75’i yada daha fazlası toprak yüzeyinden itibaren yaklaşık 70-100cm derinlikte bulunmaktadır. 
- Yan kökler yaklaşık 20m’ye kadar ulaşabilmektedir. Yan kök oluşumu birinci yılda azdır fakat takip eden yıllarda hızlı bir gelişme göstermektedir. 
- Yan köklerin oluşumu bir düzen takip etmediğinden toprak içindeki dağılımı da homojen değildir.
- Kök sisteminin genişliği kaba kumlu topraklarda ince tekstürlü topraklara göre daha fazla olmaktadır. 
- Toprak içinde kök gelişmesini engelleyecek herhangi bir fiziksel (geçirimsiz tabaka, kaya vb.) yada kimyasal faktör (yüksek taban suyu vb.) direkt olarak ağacın büyüklüğünü ve kuvvetini de etkilemektedir. Cevizlerde dip sürgünü oluşumu genellikle görülmemektedir.

Gövde

- Ağaç gövdesi ilk yıllarda genellikle gümüş renginde olup yüzeyi pürüzsüzdür.
- Ağaç yaşlandıkça gövde rengi koyulaşmakta ve gri-siyaha dönmektedir. Aynı zamanda gövde üzerinde uzun çatlaklar meydana gelmektedir. 
- Odunu koyu renkli olup sert, sağlam, dekoratif ve uzun ömürlüdür. İşlemeye çok uygundur ve kolayca cila kabul eder. Bu nedenle daha çok ev mobilyası üretiminde dekoratif amaçlı kullanılmaktadır. Bunun yanında parke üretiminde, spor aletleri, müzik aletleri yapımında ve oymacılıkta kullanılmaktadır. 
- Ceviz odunu silah endüstrisinde, tüfek kundağı ve silah kabzası yapımında da önemli bir yere sahiptir

Ana dallar ve yıllık sürgünler

- Ana dallar kalındır ve gri renklidir. 
- Gövdedeki dallanma çoğunlukla 1-2m’den başlamaktadır.
- Birkaç yıllık genç dallar kahve renklidir.
- Tam verim çağındaki ağaçlarda yıllık sürgün uzunluğu ortalama 10-25cm arasındadır.
- Sürgünler tüysüzdür ve önce parlak yeşil renkli iken olgunlaşma ile birlikte koyu zeytin-yeşili olmakta yada kahverengileşmektedir. 
- Genç sürgünler köşeli bir yapıdadır ancak olgunlaşma ile birlikte yuvarlaklaşır. 
- Sürgünlerin öz kısmı lamelli yani bölmelidir. Olgunlaşma ile birlikte öz kısmı daralmaktadır. 
- Yaklaşık 1m uzunluğundaki bir sürgünde uç kısımdaki öz genişliği sürgün kalınlığının yaklaşık %75’ini oluştururken, orta kısımda %50’sini, dip kısımda ise %19’unu oluşturmaktadır.

Yaprak

- Ceviz yaprakları bir bileşik (pinnate) yapraktır. 
- Uzun bir sap ekseni üzerinde karşılıklı olarak çıkmış yaprakçıklar ile en uçtaki tek yaprakçıktan oluşur.
- Toplam 5-11 (nadiren 13) yaprakçık bulunur. 
- Yaprakçıkların şekli çeşide göre değişmekle beraber çoğunlukla geniş elips (ovat-obovat) şeklindedir ve 5-12cm uzunluğundadır. Yaprakçıklar sivri (akut, akuminat) uçludur.
- Yaprakçıkların üst yüzü parlak yeşil renkli olup neredeyse tüysüzdür ve aromatik bir kokuya sahiptir. 
- Yapraklar dal üzerinde helezoni olarak dizilmekte ve yaprak divergensi 1/5-1/8 olmaktadır.

Tomurcuk

- Yaprak koltuklarında alt alta sıralanmış, yeşil-kahve renkli, 1-3 adet odun gözü (boyunlu, nokta ve düğme göz) bulunmaktadır. 
- Nokta Göz; En altta bulunan ve en küçük yapıya sahip gözdür. Düğme veya boyunlu göz sürmezse bu göz sürer
- Düğme Göz; Bunlardan en üstte olanı en büyük olanıdır ve normalde bu göz sürer. 
- Ancak bu gözlerin zararlanması durumunda alttaki gözler sürmektedir.
- Boyunlu Göz; Boyunlu gözlerden süren sürgünler dar açı yaptığından genellikle istenmezler. 
- Fidanlara şekil verilirken bu gözler kesilerek çıkartılır. 
- Erkek çiçek tomurcukları yaprak koltuklarında oluşmaktadır. 
- Sürgün uçlarındaki tomurcuklar ise karışık tomurcuk olup hem sürgün hem de dişi çiçeği oluşturmaktadır.

Döllenme Biyolojisi

- Dişi çiçekler ilkbaharda oluşan uç sürgünleri ile daha küçük olan yan sürgünlerin uç kısmında oluşmaktadır.
- Genellikle 1-3 tanesi bir arada bulunur. Fakat 15-20 çiçeğin bir arada olduğu da görülebilmektedir. 
- Dişi çiçekler yaklaşık olarak genç yaprakların görülmeye başlamasından sonra ortaya çıkmaktadır. 
- Dişi çiçekler iki parçalı bir stigma, kısa bir dişicik borusu (stil) ve ovaryumdan oluşmaktadır.
- Dişi çiçeklerde taç yaprak yoktur, 4 adet çanak yaprak vardır. 
- Ovaryumu çevreleyen brakte ve çanak yapraklar birleşmiş durumdadır.
- Bu yapının dış yüzeyi yapışkan bir madde salgılayan tüyler ile kaplıdır.
- Dişi organı çevreleyen bu yapı ileride meyve üzerindeki yeşil kabuğu (kal) oluşturmaktadır. 
- Dişicik borusu kısadır. 
- Oldukça büyük olan stigma iki parçalıdır ve stigma yüzeyi pürüzlüdür. 
- Stigma, havada uçuşan çiçek tozlarını yakalar. 
- Ceviz çiçek tozlarını tanır ve diğer türlere ait çiçek tozlarını reddeder. 
- Çiçek tozlarının çimlenmesi için uygun ortam sağlar. 
- Stigma birbirinden ayrılmaya başladıktan sonra reseptif hale gelir. 
- Stigmanın her iki parçası da çiçeğin dikey ekseni ile yaklaşık 45 derecelik açı yaptığında maksimum reseptiviteye ulaşılır. 
- Reseptivite normal koşullar altında 7 gün kadar devam edebilir. 
- Stigma yüzeyindeki hücreler yüzeyi kaplayan ince bir tabaka halinde bir sıvı salgılar. Çiçek tozları bu sıvı içerisinde çimlenerek çim borusunu oluşturur. 
- Cevizler pek çok meyve türünün aksine rüzgarla tozlanmaktadır. 
- Genetik olarak kendine kısmen verimlidir ve çeşitler birbiri ile uyuşmaktadır. 
- Ancak, tipik olarak erkek ve dişi çiçeklerin farklı zamanlarda olgunlaştığı görülmektedir (dikogami). 
- Ceviz çeşitlerinde çoğunlukla erkek çiçekler dişi çiçeklerden daha önce olgunlaşmaktadır (protandri). 
- Fakat Chico ve Amigo gibi az sayıdaki çeşitlerde protogeni özelliği görülmekte, dişi çiçekler çiçek tozlarının yayılmasından önce reseptif hale gelmektedir. 
-Çiçeklenme dönemindeki iklim koşulları da çiçek gelişmesini etkilemektedir. Kurak ve sıcak havalar özellikle erkek çiçeklerin olgunlaşmasını hızlandırarak anterlerin kısa sürede patlamasına neden olmaktadır.

ÜLKEMİZDE CEVİZ YETİŞTİRİCİLİĞİ

Genel Durum

- Ülkemizin her bölgesinde ceviz ağaçları doğal olarak yetişebilmektedir. - Soğuk kuzey rüzgarlarından korunmuş vadilerde ve bu vadilere açılan dere yamaçlarında ceviz ormanlarına rastlamak mümkündür. - Zengin ceviz ağacı populasyonları içinde yöre isimleri ile tanınan çok sayıda tipler meydana gelmiştir. Şebin, Niksar, Kemah, Erzincan, Göynük, Adilcevaz, Bitlis, Hekimhan, Kahramanmaraş Bahri (koz), Ermenek, Kaman cevizi bu örneklerden bazılarıdır.

Cevizin İklim ve Toprak İstekleri

- Ceviz ağacının en önemli niteliklerinden birisi, değişik toprak ve iklimlere kolayca uyum sağlamasıdır. 
- Ceviz ağacının yetiştirilmesi uzun zamana bağlı olmakla beraber, 400-1800 saat soğuklama ihtiyacıyla dünya üzerinde en çok yayılan meyve türlerinden birisidir. 
- Ceviz deniz seviyesinden 1700 m. yükseklikteki alanlara kadar yayılış gösterir.
- Mutedil iklim meyve türlerinden olan ceviz, hem yüksek ve hem de düşük sıcaklığa karşı hassastır. 
- Aşırı yaz sıcaklarında yeşil kabukta, yapraklarda yanmalar ve meyvelerde büzülmeler olmaktadır. Bu zararlanma -36 °C'de başlamakta, -43 °C'de çok şiddetlenmektedir. 
- Geç sonbahara kadar gelişmesi devam eden genç ceviz ağaçlarının uç sürgünleri iyice olgunlaşmamış ise -10 °C'de zarar görmektedir.
- Sonbaharın erken donlarında -9 °C ile -12 °C'de odunlaşmamış sürgünler zararlanır. Geç ilkbahar donları; tomurcukların kabarma zamanında daha fazla zarar yapar. Tomurcuklar kapalı olduğu dönemde -3°C'ye, tam çiçeklenme döneminde -1°C’ye kadar dayanabilir. Çiçek döneminde soğuktan zararlanma daha sık görülür.

Toprak İsteği

- Ceviz ağaçları toprak bakımından seçici olmamakla beraber, taban suyu seviyesi 2.5-3.0 metreden yukarı olmayan, fazla su tutmayan, gevşek, süzek alüvyonlu topraklarda daha iyi gelişir. 
- Su tutan killi topraklarda ve durgun sulu yerlerde gelişemez. Ceviz ağacının gelişmesi ilkbahardan başlayarak meyvenin olgunlaşıp yere düşeceği zamana kadar devam eder. 
- Ceviz kökleri kazık köklü olup, derine uzadıklarından alt kısımları rutubetli olan, derin ve yumuşak topraklar yetiştiricilik için daha uygundur.
- Fazla oranda kireç ihtiva etmeyen ve su tutmayan, nemliliğini muhafaza eden derin topraklarda iyi gelişir.
- Verimli topraklarda veya gübreleme, sulama gibi kültürel tedbirlerle verimliliği arttırılan topraklara dikildiğinde, cevizlerde gelişmenin hızlandığı ve meyve veriminin arttığı görülür. 
- Ceviz ağaçları her ne kadar yazları bol güneşli, kışları ılıman geçen, soğuk rüzgarlardan korunmuş vadilere daha çok uyum sağlamışsa da, soğuklama ihtiyacı, uyanma ve kış dinlenme periyotları dikkate alınarak bahçe kurulduğunda, kışı sert geçen yerlerde de yetiştiği görülmektedir.
- Yer seçimi bakımından ceviz tarımını sınırlayan en önemli faktörlerden birisi, taban suyu seviyesi ve suyun kalitesidir. 
- Fazla nem ve durgun sular kökler için gerekli oksijenin alınmasını engeller, bu nedenle kök gelişimi yavaşlar ve ağacın gelişmesi durur. 
- Yaprak damar araları açık yeşil, damarlar ise kahverengi bir renk alır, sürgün uçlarında kurumalar görülür.
- Yüksek taban suyu seviyesi drenaj kanalları açılarak düşürülmediği durumda da birkaç yıl içinde ağaç tamamen kurur. 
- Bu bahçelerde fidanlar gelişme çağında iken hiçbir gelişme noksanlığı ve belirti göstermemesine karşılık, 5-7 yaşlarındaki fidanlar 5-6 m boy aldığında, cevizlerin gelişme düzeni bozulur ve bahçede taban suyunun daha yüksek olduğu yerlerden başlamak üzere, ağaçlar kurumaya başlarlar.
- Ceviz, toprak tuzuna dayanım yönünden orta derecedeki meyveler sınıfına girmektedir. Toprak ve suyun tuzluluğu ceviz yetiştiriciliği açısından önemlidir.

Uygun Çeşit Seçimi

Verimli ve kaliteli ceviz çeşit seçiminde göz önünde bulundurulması gereken en önemli özellikler;
-Bol verim vermesi
-Geç çiçeklenmesi
-Meyvesinin Pazar Değerinin Olması
-İnce Kabuklu olması
-Her yıl kararlı ve bol mahsul vermesi (Periyodisite göstermemelidir.)
-Değişik Hastalık ve zararlılara Dayanımı iyi Olmalıdır.

Budama

-Yabancı melez çeşitlerde budama çok önemlidir.Yıllık sürgünlerde meyve tuttuğu için her yıl düzenli budama gerektirir. Yıllık sürgünlerde

uç alımı yapılarak yan dal oluşumu sağlanmalıdır

- Badem bahçeleri tesis edilirken dikkat edilmesi gereken hususlardan birisi de ağaçlara verilecek şekillerdir. Ceviz için en uygun terbiye sistemi ‘Değiştirilmiş doruk dallı’ (Modifiye lider) sistemdir. İlk 2-3 yıl terbiye sisteminin oluşturulması tamamlanmalıdır.
- İleriki yıllarda verim budaması büyük önem taşır. Cevizde kalın dal kesiminden kaçınmak gerekmektedir. Ancak ağaç üzerindeki 0.5-3 cm kalınlığındaki dallardan çıkarma işlemi yapılmalıdır. 
- Yine gelişme döneminde bitkiler üzerindeki ince dallardan alınabilir. Buda kışın bitki üzerinden aşırı dal çıkarımının önüne geçer. Kalın dal çıkarılması gerekiyorsa mutlaka aşı macunu ile kesik yüzey kapatılmalıdır. Budama sonucunda oluşan artıklar mutlaka toplayıp uzaklaştırmalıdır. 
- Uç alımı kesinlikle yapılmamalıdır. Çünkü dişi çiçekler yıllık sürgünlerin ucunda teşekkül etmektedir. 

Budama da;
- Yan dallarda meyve veren çeşitlerde derin olmamak üzere uç alımı yapılabilir.
- Yan dallarda meyve verme eğilimi az olan çeşitlerde uç alımı kesinlikle yapılmamalıdır..

Şekil Budaması :
- Bir yaşlı ceviz fidanlarının 100-120 cm den tepesi kesilir. Kesim yerinin üzeri aşı macunu ile kapatılır. Daha sonra boğumlarda(Yaprak koltuklarında) teşekkül etmiş olan 1-3 adet odun gözünden en üsteki iri gözler (Boyunlu Göz) bir bıçak ucu ile kopartılarak ortadaki düğme gözlerin uyanıp sürmesi sağlanır. 
- Gövde ile dik açı yapan bu sürgünlerden çatı dalları seçilecektir. O yıl serbest olarak gelişmesi sağlanan bu sürgünler arasında seçim ertesi yıl yapılır. En üstten itibaren muhtelif yönlere bakan 4-5 dal seçilir. Ortada dik gelişen dal lider dalımız olacaktır. Bu dalların uçları katiyen budanmaz.

Sulama

- Ceviz kurağa dayanıklı bir bitki olmasına rağmen sulama ile verim artmaktadır. Su ağacın gelişmesine, iç oluşumuna iyi olmasına meyve gözü teşekkülüne olumlu etkide bulunur. 
- Sulama imkanı mevcutsa salma sulama , damlama sulama gibi sulama teknikleri kullanılabilir. Yalnız burada dikkat edilmesi gereken husus, cazibe (salma) sulamalardan sonra bahçede oluşacak olan kaymak tabakasının kırılmasıdır.Ayrıca sulama suyunun bitkinin kök boğazına değdirilmemesine dikkat etmek gerekir.
- Ekolojilere göre değişmekle birlikte yıllık su ihtiyacı 1300-1500 mm.’dir.

-Yeni dikilen fidanlar Haziran-Temmuz-Ağustos ayları içersinde her 10 günde bir sulanmalı ve sulamadan 3 gün sonra çapa yapılmalıdır

Hasat

Bölgeler ve çeşitlere göre hasat zamanı Eylül başı ile Ekim ortalarına kadar devam eder.Hasat tarihini belirlemede en önemli kriter Perikap’ ın çatlayıp kuruması (1/3) ve meyve kabuklu halde iken Higrometre ile takribi %15 nem ihtiva ettiğinde hasat işlemi gerçekleştirilmelidir.Hasat edilen meyveler kabuklu olarak gölgede kurutulmalıdır. Hasat esnasında ağaç üzerinde yara dokusu açılmamalıdır. Ağaç dibine dökülen meyveler bir an evvel yeşil dış kabuklarından ayrılıp Kurulmaya bırakılmalıdır.

Yaşanan Sorunlar

- Bölgelere uygun çeşitlerin Bilinmemesi
- İsmine doğru Sertifikalı Fidan temin Güçlüğü
- Adaptasyon Çalışmalarının Eksikliği
- Bilgi Eksikliği

Çözüm

- Yetiştiriciliği geliştirmeye yönelik Politikaların belirlenmesi
- Sertifikalı fidan
- Bölgesel Adaptasyon çalışmalarının Hızlı sonuçlandırılması
- Sürekli Bilgi Akışı 

CEVİZ’ DE BODURLUK YOKTUR !...

- Bilindiği üzere bodurluk anaç ile ilgilidir.
- Yani anaç klon anaç ise Bodurluktan bahsedilebilir.
- Ülkemizde çöğür (Tohum Anacı) anacı kullanılmaktadır.
- Bu nedenle bodur ceviz kavramı yanlış bir yaklaşımdır.
- Bodurluk diyince akla 150-200 cm taç yüksekliği gelmelidir. Oysaki aşılı cevizlerde taç yüksekliği 4-4.5 m. Kadar ulaşmaktadır.
- Ancak aşısız tohumdan yetişmiş ağaçlar gibi metrelerce boy olmaz.